Ancilla Theologiae

«Φιλοσοφούμε σε καιρούς δύσκολους για τη Φιλοσοφία», γράφει ο Μιχαήλ Ψελλός. Αλλά τί εννοούσε ως Φιλοσόφια o ίδιος και οι σύγχρονοί του; Στην πραγματικότητα όχι κάτι παραπάνω από την ετυμολογία της λέξης: «Ο θαυμασμός είναι η σταση του ανθρώπου που πραγματικά αγαπά τη σοφία, πράγματι, δεν υπάρχει άλλη αρχή του φιλοσοφείν εκτός από αυτό», λέει ο Πλάτων στον Θεαίτητο. Και ο Ιωάννης ο Δαμασκηνός τον 8ο συμπληρώνει στα Διαλεκτικά:

«Φιλοσοφία ἐστὶ γνῶσις τῶν ὄντων, ᾗ ὄντα ἐστί, τουτέστιν γνῶσις τῆς τῶν ὄντων φύσεως.»
και
«Φιλοσοφία ἐστὶ γνῶσις θείων τε καὶ ἀνθρωπίνων πραγμάτων, τουτέστιν ὁρατῶν καὶ ἀοράτων.»

Όπως γίνεται αντιληπτό, κατά τους ελληνόφωνους ορθόδοξους Ρωμαίους, «βυζαντινούς», η Θεολογία δεν ήταν κάτι ξεχωριστό από τη Φιλοσοφία. Ο Αριστοτέλης παραδοσιακά χωρίζει τη Φιλοσοφία σε «Μαθηματική«, «Φυσική» και «Θεολογική«. O Διογένης ο Λαέρτιος τον 3ο μ.Χ κατηγοριοποιεί την Φιλοσοφία σε «Φυσική«, «Ηθική» και «Μεταφυσική» – από το βιβλίο του Αριστοτέλη που ήταν μετά τα «Φυσικά». Στην Αυτοκρατορία διαφορετική σχετική σπουδή από τη Φιλοσοφία δεν υπήρχε· εκτός από την μελέτη και διδασκαλία των Γραφών από λογίους με τίτλους όπως «ὁ ἐπί τῶν καταλοιπῶν» ή «ὁ ἐπί τῶν εὐαγγελίων». Διαχωρισμός της Θεολογίας από τη Φιλοσοφία γίνεται από τον Θωμα τον Ακινάτη τον 13ο, καθώς δηλώνει ότι η Φιλοσοφία είναι υπηρέτρια της Θεολογίας: «Philosophia ancilla Theologiae«. Ως ξεχωριστό ακαδημαϊκό πεδίο καθιερώθηκε αργότερα στη Δύση.
Για τους λογίους της Ανατολής ήταν μέρος της Φιλοσοφίας όπως εξηγεί ο Ψελλός στη «Χρονογραφία» – όπου δεν φείδεται αναφορών στον εαυτό του:

«…η φιλοσοφία έχει να κάνει λιγότερο με την καλαισθησία του λόγου, αλλά με την έρευνα της φύσης των πραγμάτων και την εκθέση των μυστικών τους, και δεν φέρει λόγον μέχρις των ουρανών αλλά και του εκείθεν κόσμου.
…Έτσι όποτε συντάσσω έναν ρητορικό λόγο παράσχω και τις επιστημονικές αποδείξεις, ποτέ άκομψα.
…Υπάρχει δε και μία άλλη φιλοσοφία, πάνω από αυτή, η οποία την συμπληρώνει με τα μυστήρια της πίστεώς μας, τα σχετικά με αυτήν την άλλην εσπούδασα στους λόγους των Πατέρων…»

Η Φιλοσοφία σύμφωνα με την αρχαία και ύστερη παράδοση, της οποίας οι Βυζάντιοι θεωρούσαν εαυτούς ενός είδους συνέχεια, φιλολογική το λιγότερο, περιελάβανε την έννοια του θείου, του κόσμου, των πέραν των Φυσικών εγνωσμένων. Είχε επίσης την έννοια της συνολικής αναζήτησης της γνώσης καθώς ο Φιλόσοφος επεδίωκε την «πανμάθεια». Με αυτήν την έννοια οι λόγιοι της Αυτοκρατορίας φιλοσοφούσαν και προσέθεσαν νέα γνώση. Όμως σύμφωνα με την σύγχρονη έννοια περί Φιλοσοφίας, τροποντινά της δημιουργίας νοητικών μοντέλων βάσει λογικών συλλογισμών για ό,τι δεν αποδεικνύεται επιστημονικά, ο ορισμός στέκει;

[συνεχίζεται]

Κωνσταντινούπολις, Ισπανικό χειρόγραφο, 15ος. Διακρίνεται ακόμα όρθιο το άγαλμα του Ιουστινιανού

CONST

 

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s